Zwarte boezems en ouwe taarten: 'Universiteit onwaardig'

Een universiteit zou kritisch moeten omgaan met beelden en hun boodschap, vindt geschiedenisdocent Barbara Henkes. Waarom stonden er ineens foto’s van vrouwen op leeftijd in de kantines met de tekst ‘Ouwe Taart’?
Door Barbara Henkes

Aan de universiteit Groningen en zeker aan de letterenfaculteit leren studenten over de betekenis en macht van beeldcultuur. Visuele cultuur maakt deel uit van het onderwijscurriculum: kritisch leren reflecteren op de beelden die wij dagelijks voorgeschoteld krijgen hoort daarbij.

Dat zou je niet zeggen als je het soort beelden ziet dat wij de afgelopen weken voorgeschoteld kregen op het Harmoniecomplex en ongetwijfeld ook in andere gebouwen en kantines van de RUG. Niet dat de universiteit dat zelf doet, nee, de universiteit wast haar handen in onschuld. Zij zal zeggen dat zij slechts faciliteert en niet verantwoordelijk is voor de als-vanzelf-sprekende beeldcultuur, waarbij gender, kleur en leeftijd op een ongemakkelijke, zo niet vernederende manier met elkaar verweven raken.

Diep decolleté

Dankzij het – kennelijk ondoordachte, tenzij het om de hoogste bieder gaat – binnenhalen van de commercie, zitten we nu opgescheept met bedrijven die in september de fietsenkelder bij letteren opfleurden met een zwarte vrouw die in een helblauw hemdje met diep decolleté ons moest verleiden om meer aan sport te gaan doen.

Let wel: ik kan ook genieten van de aanblik van vrouwen, van welke kleur dan ook, met een diep decolleté. Maar in een tijdsgewricht waarin we, zeker aan de universiteit, volop discussiëren over de impact van postkoloniale verhoudingen in ons dagelijks leven, wordt een dergelijke afbeelding wel erg ongemakkelijk. Het biedt ons een uitbundig geërotiseerd beeld van een zwarte vrouw die dan ook nog eens met sport en niet met intellectuele arbeid geassocieerd wordt, al hangt ze in een duistere fietsenkelder van de letterenfaculteit. Nog hield ik me in, temeer omdat naast de vele colleges en ander werk mijn aandacht gericht was op WOinActie.

Vervelende oude vrouw

Maar nadat ik deze week geconfronteerd ben met ‘de Ouwe Taart’ komt de grens in zicht van wat ik acceptabel vind. In de kantines van zowel het Harmonie- als het Academiegebouw troffen bezoekers een schaal met kleine appeltaartjes. Bij de schaal stond een foto van een vrolijk lachende, gebrilde, goed gekapte witte vrouw op leeftijd met een dergelijk taartje in haar hand. ‘Ouwe Taart’, luidde de tekst, waarin ook aangegeven stond dat dit ‘heerlijke eenpersoons appeltaartje’ voor nog geen 2 euro ‘verkrijgbaar [is] tijdens de Week tegen eenzaamheid’.

Nu begrijp ik wel dat ik dit als een ludieke actie moet ‘lezen’, en dat ‘Ouwe Taart’ heus niet zo onaardig bedoeld wordt. Maar wat zien we hier nu eigenlijk? Eenzaamheid wordt bij uitstek geassocieerd met vrouwen op leeftijd die geholpen moeten worden; de opbrengst van de taarten gaat voor een deel naar de stichting Met je hart, die eenzaamheid onder ouderen bestrijdt. Dan is er ook nog de combinatie met de weinig vlijende aanduiding  ‘ouwe taart’. Voor degenen die de betekenis van deze uitdrukking niet kennen: ze verwijst naar ‘een vervelende, oude vrouw’.

Pijnlijk

Ik was niet de enige die onaangenaam getroffen werd door deze combinatie van beeld en tekst in de universitaire kantines. Ook de vrouwen achter de toonbank (zowel jong als oud) voelden zich ongemakkelijk. In het Academiegebouw was de aankondiging binnen een paar uur verdwenen, in de Harmonie werd nog even getwijfeld, omdat de baas had gezegd dat het een ‘grappig bedoelde’ actie betrof.

Ik ben niet van de beeldpolitie, die beelden zou willen verbieden. Maar ik word wel geacht studenten kritisch te leren observeren en denken – en daarom verwacht ik van de universiteitsbestuurders dat ze ten minste iets doen, iets toevoegen, vraagtekens plaatsen, whatever, wanneer zij zelf de ruimte hebben geboden aan een dergelijke beeldcultuur. Deze manier van ‘normaliseren’ treft mij als pijnlijk en een universiteit onwaardig.

Barbara Henkes is universitair docent moderne geschiedenis.

English

04 October 2018