advertentie

 

Open Joodse Huizendag houdt de herinnering levend

Het verhaal van vervolging en verzet, verteld op elf verschillende plekken: dat is Open Joodse Huizendag. ‘Samenkomen op een historisch belangrijke plek doet wat met je.’
Door Matthijs Nieuwenhuijse

Een ‘dwaallicht’, maar ook een ‘baken in duistere dagen’: zo typeert Reinder Klinkhamer de RUG tijdens de Tweede Wereldoorlog. ‘Enerzijds was de toenmalige rector J.M.V. Kapteyn Duits gezind met nationaalsocialistische sympathieën, terwijl er ook verzet was.’

Geschiedenisstudent Klinkhamer beet vrijdagochtend met een lezing de spits af van de Open Joodse Huizendag – Huizen van Verzet. Hij onderzocht de RUG in oorlogstijd en vroeg zich af in hoeverre de RUG een ‘huis van verzet’ was. In de Heymanszaal in het Academiegebouw deelt hij zijn onderzoeksbevindingen in hoog tempo met de bezoekers.

Elders in de stad – op elf plekken in totaal – vertellen anderen een ander stukje van het grote verhaal van vervolging en verzet in de Tweede Wereldoorlog.

Persoonlijk

Klinkhamers conclusie is genuanceerder dan alleen een dapper oorlogsverhaal. Een aantal verzetshelden (zoals geneeskundestudente Anda Kerkhoven en jurist Denis Mersitz) had inderdaad een link met RUG. Maar het verzet is nooit vanuit de RUG zelf gekomen, eerder vanuit de gemeenschap eromheen, volgens Klinkhamer.

Persoonlijker wordt het aan de Otto Eerelmanstraat 10, woonhuis van schrijver en RUG-alumnus Freek van Apeldoorn. Hij vertelt daar over de joodse familie Joseph-Hildesheim.

Van Apeldoorn dook in het verhaal van deze familie, die tijdens de oorlog woonde waar hij nu woont. ‘Het illustreert waartoe wij als mensen in staat kunnen zijn’, zegt hij in zijn tot aan de tuindeur gevulde woonkamer.

De familie Joseph-Hildesheim vlucht halverwege de jaren ‘30 vanuit het Duitse Stettin voor de anti-Joodse maatregelen, waarvan zij niet lang daarna in Groningen opnieuw het slachtoffer zijn.

Dochter

Vader Hans en zoon Herbert Joseph-Hildesheim worden tewerkgesteld in het nabijgelegen werkkamp Kloosterhaar. In oktober 1942 volgt transport naar Westerbork voor het hele gezin. Zij overleven en blijven daar tot de bevrijding in april 1945, maar voor zoon Herbert geldt dat niet. Hij is in vernietigingskamp Sobibor vermoord, negentien jaar oud.

Dan blijkt dat er niet slechts geïnteresseerd publiek in Van Apeldoorns afgeladen woonkamer zit. De dochter van Herberts zus Inge is speciaal vanuit Israël overgekomen. Ze luistert naar de trieste geschiedenis van haar familie en ze huilt. Ze is niet de enige.

Monument

Een derde locatie, Galerie Jan Woning aan het Gedempt Zuiderdiep, staat in het teken van de joodse goochelaar Ben Ali Libi, bekend van Willem Wilminks gedicht. Stefan van der Poel, RUG-docent Eigentijdse Geschiedenis, geeft een historische beschrijving van de in 1895 als Michel Velleman in Groningen geboren goochelaar.

‘De Groningse periode was van korte duur, Velleman heeft er maar tot zijn derde gewoond’, vertelt Van der Poel. Wat volgt is in een onrustige reeks verhuizingen, op de vlucht voor instanties en huurachterstanden. Velleman zelf vestigt zich uiteindelijk in Amsterdam. Na een redelijk succesvolle goochelcarrière wordt hij in 1943 vermoord in Sobibor. Sinds september 2017 hangt er een monument voor hem aan de zijkant van het Pathé-bioscoopgebouw.

Herinnering

‘Het is druk, we zitten over de achthonderd bezoekers’, zegt Hannah van der Plaat vanuit de synagoge in de Folkingestraat, het organisatorisch centrum van de dag. De 22-jarige bachelorstudente geschiedenis staat dit jaar aan het hoofd van de vrijwilligersgroep.

Naast haar specifieke interesse voor herinneringscultuur vindt Van der Plaat het belangrijk om de herinnering in leven te houden. Als bezoeker in 2016 was ze erg gegrepen door de dag. ‘Samenkomen op een historisch belangrijke plek doet wat met je.’

Keerzijde van de bezoekersdrukte was dat sommige plekken gewoon vol waren. ‘Ik snap dat mensen dan teleurgesteld zijn, maar het is gewoon niet anders’, verklaart Van der Plaat. Na een afsluitende borrel in de synagoge gaat ze vanavond met haar ouders uit eten. En daarna de dodenherdenking.

English

04 May 2018